Kategorie
Biografie Historyczne Recenzje

„Józef Beck. Biografia” – M. Kornat, M. Wołos

Stonowana, utrzymana w kontrastowej czarno-białej konwencji okładka przedstawia uśmiechniętego, dystyngowanego mężczyznę odzianego w czerń. To Józef Beck. To postać owiana czarną legendą, niejeden historyk nie zostawił na nim suchej nitki za to, jak prowadził polską politykę zagraniczną przez ostatnich siedem przedwojennych lat. Czy ostatni minister spraw zagranicznych II Rzeczypospolitej zasłużył sobie na wszystkie łatki, które mu przypięto? Czy w książce znajdą się odpowiedzi na wszystkie pytania dotyczące ministra Becka? 

Nowa jakość

Pisząc recenzje na portalu GoodBuk, nie napotkałem dotychczas książki, której zrecenzowanie byłoby dla mnie aż tak trudne. Poziom wyzwania jest widoczny, już nawet oceniając tę pozycję po nazwiskach autorów, którzy podjęli się napisania monografii łączącej biografię z historią dyplomacji. Prywatnie jestem bardzo zadowolony, że tak szerokiego tematu nie podjął się jeden autor, tylko duet historyków, których badania naukowe krążą wokół międzywojnia i historii dyplomacji. 

Jeszcze dziesięć lat temu polski rynek zalewały fale książek, które okazywały się zbiorami artykułów o różnej jakości, oscylujących wokół tematów konferencji naukowych. Na szczęście system zmienił się i dzisiaj nie ma aż tylu wydawnictw tego typu. Jednakże pozostał problem książek z kilkoma autorami, którzy dzielą się rozdziałami, co przekłada się na przyjemność z ich czytania. Rozumiem ideę, ale nie przepadam za zmianami stylu. Pozostaje też pytanie, czy można czerpać przyjemność z czytania stricte naukowych tytułów, ale to sprawa osobniczo zmienna.

W przypadku monografii Kornata i Wołosa nie potrafię stwierdzić, który z autorów pisał jakie fragmenty książki, więc zakładam, że strona po stronie konsultowali ze sobą treść, w rezultacie oddając w ręce czytelnika płynnie napisaną pracę. Niemal dziewięćset stron i setki przypisów, obszerna bibliografia zawierająca tysiące stron źródeł – to ukazuje niesamowitą pracę, jaką badacze musieli włożyć w pisanie. Chylę czoła przed Waszym trudem, panowie.

Kto zacz?

Oddana w ręce czytelników biografia opisuje głównego decydenta i realizatora polskiej polityki zagranicznej – Józefa Becka. Pułkownik, członek obozu Piłsudskiego i jeden z najwierniejszych realizatorów jego myśli, także po śmierci Marszałka, był postacią o tyle ciekawą, że chociaż nie był od samego początku blisko Naczelnika, to sięgnął w młodym wieku po bardzo wysokie stanowiska, a pod koniec życia brano go pod uwagę na stanowisko premiera. Wokół takich postaci zawsze zbiera się cała masa prawdziwych i nieprawdziwych plotek, a akurat o Becku można wyczytać je w bardzo wielu miejscach. Pełnione przez niego funkcje wystawiały go wszak na oceny dziesiątków dyplomatów i analityków z różnych krajów.

Jak wspomniałem, jest to biografia, ale dyplomatyczna. Autorzy skupili się w niej przede wszystkim na prześledzeniu działalności Józefa Becka na stanowisku ministra spraw zagranicznych II Rzeczypospolitej, w związku z czym znakomitą część lektury zajmują lata 1932-1939. Znacznie mniejszą uwagę przyłożono do lat młodzieńczych i służby w Legionach, na co wpływ ma niejednoznaczność materiału źródłowego oraz pewien chaos wywołany sprzecznymi informacjami, na przykład dotyczącymi pochodzenia i zapisu nazwiska „Beck”.

Każdy rozdział podzielony jest na podrozdziały poświęcone konkretnym zagadnieniom. Kornat i Wołos często decydują się na podsumowania działalności i opisywanie punktów wyjścia dla przedstawianych wydarzeń. Znajduję to rozwiązanie bardzo przydatnym przy tak dużej i skomplikowanej tematycznie książce – w każdej chwili można przerwać lekturę i wrócić po pewnym czasie, nie gubiąc wątku. 

Wykonawca myśli i woli

Autorzy, pochylając się nad kolejnymi wydarzeniami, za każdym razem zastanawiają się nad ich oceną przez osoby współczesne, a na podstawie analiz przedstawiają własne opinie. Tu zaczyna się obrona ministra w wykonaniu autorów. Postać Józefa Becka otoczona jest aurą buńczucznej dyplomacji, powolnego narzędzia Piłsudskiego oraz sprawcy klęski w kampanii wrześniowej. Rozprawianie się z kolejnymi legendami oraz analizy doprowadzają czytelnika do dość smutnej konkluzji, że był to człowiek zdolny do sprawnej realizacji ogólnych założeń i wskazówek opracowanych przez Naczelnika, ale niepotrafiący znaleźć własnych rozwiązań w sytuacji, gdy nauki Marszałka przestały być aktualne z powodu gwałtownie zmieniającej się sytuacji międzynarodowej w drugiej połowie lat 30. (tu zapewne nie zgodziłby się ze mną Cat-Mackiewicz twierdzący, że Marszałek stworzył receptę niemal uniwersalnej polityki polskiej).

W rezultacie Kornat i Wołos wpychają postać ministra w ramy stereotypowego bohatera greckiej tragedii – niezależnie od tego, co by zrobił i tak nie mógłby uniknąć zapisanego sobie losu. W żaden sposób nie odbiera to wartości książce, wręcz przeciwnie – stanowi świetną przeciwwagę dla wszystkich opracowań, które bardzo krytycznie oceniają działalność głównego bohatera. Rozbieranie maszyny dyplomacji na drobniejsze elementy pomaga zrozumieć zależności i procesy rządzące relacjami międzynarodowymi, a jednocześnie uzmysławiają, w jakie bezlitosne tryby trafił Beck i Polska, której politykę zagraniczną prowadził. 

Przy okazji tworzenia kolejnych kart i analizowania wydarzeń nie mogło się obyć bez przyjrzenia się postawie Becka wobec różnych sytuacji, które wydarzyły się przez dwadzieścia lat niepodległości, takich jak sprawa Zagórskiego czy przewrót majowy. Ponownie autorzy przy takich okazjach dają do zrozumienia, że minister postępował nie tyle zgodnie z własnym sumieniem, co z oddaniem dla Piłsudskiego. Instynktownie nasuwa się pytanie o samodzielność i jego własną wolę, skoro sam sugerował w swoich wypowiedziach, że jest wykonawcą myśli Naczelnika. Pomocne w odpowiedzi na to pytanie byłoby poznanie ministra jako człowieka.

Skupienie się na działalności zawodowej Becka odbija się na poznawaniu go od strony prywatnej. W zasadzie schodzi to na tak daleki plan, że książka nie może zabiegać o miano wyczerpującej temat. Życie prywatne Becka i jego rodziny czeka na swoich badaczy i monografistów, którzy pojawią się i prześledzą ścieżki historii, wyciągając ciekawe wnioski, które pozwolą lepiej zrozumieć psychikę pułkownika. Co prawda, autorzy przyglądają się młodości, która ukształtowała ministra oraz jego zdolnościom, ale to dalej analiza raczej skupiona wokół jego pracy zawodowej.

Rzeczy cenne i pożądane

Odpowiem teraz na pytania z nagłówka, ale w odwrotnej kolejności. Jak już pisałem, jest to monografia nie tyle osoby, co tematu – kariery zawodowej Józefa Becka. To obszerna, szczegółowa książka o działalności politycznej ostatniego ministra spraw zagranicznych II RP, w związku z czym nie znajdziemy w niej odpowiedzi na pytania o życie prywatne. Jednakże autorzy odnoszą się do każdej łatki (przyznam się, że o wielu nie wiedziałem), jaką zdążono przypiąć Beckowi przez ostatnie dziewięćdziesiąt lat. Pozycja jest warta przeczytania, choćby we fragmentach, dla laików i obowiązkowa dla osób zainteresowanych tematem. Czytelnikom mniej obeznanym w historii międzywojnia polecam przed lekturą zrobić drobne przygotowania i przeczytać jakiś podręcznik z historii Polski tego okresu, celem uzyskania ogólnej wiedzy o ówczesnym świecie.

Redakcja: Grzegorz Antoszek
Korekta: Sylwia Kłoda
  • TYTUŁ - Józef Beck. Biografia
  • AUTOR - Marek Kornat, Mariusz Wołos
  • WYDAWCA - Wydawnictwo Literackie
  • ROK WYDANIA - 2021
  • LICZBA STRON - 1184

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *